Šesnaestogodišnja Orbanova vladavina u Mađarskoj bliži se kraju

(Patria) - Mađarski premijer Viktor Orban, koji je u nedjelju priznao poraz od svog rivala na parlamentarnim izborima, bio je šesnaest godina dominantna i kontroverzna figura koja je konstantno mijenjala politički sistem svoje zemlje tokom svog mandata, navodi AFP u svojoj analizi.

Ali, samozvani „neliberalni“ političar je postepeno slabio svoj položaj na vlasti od 2024. godine kada se na sceni pojavio Peter Magyar (45), bivši vladin insajder.

Šezdesetdvogodišnji nacionalista bio je bliski saveznik američkog predsjednika Donalda Trumpa, Kine i Rusije, ali trn u oku establišmenta Evropske unije.

Vodeći centralnoevropsku zemlju od 9,5 miliona stanovnika, stekao je međunarodnu reputaciju kao žestoki protivnik imigracije, LGBTQ prava i podrške Zapada Ukrajini protiv ruske invazije.

Isticao se među evropskim političkim liderima „kao neko drugačiji“, rekla je za AFP Emilia Palonen, vanredna profesorica na Univerzitetu u Helsinkiju. „Neliberalni politički lideri ga smatraju uzorom, onim koji je uspio, uspio je preuzeti vlast“, dodala je.

Učenje na greškama

Orban je postao poznato ime tokom posljednjih dana komunizma 1989. godine vatrenim govorom u kojem je zahtijevao demokratiju i povlačenje sovjetskih trupa. Bio je jedna od najsjajnijih zvijezda „nove“ Evrope, postavši zastupnik u svježe demokratskoj i optimističnoj Mađarskoj 1990. godine.

Ali ubrzo je odbacio svoj imidž radikalnog liberala i počeo oblikovati stranku Fidesz, koju je suosnovao, u novu konzervativnu snagu koja propovijeda porodične i kršćanske vrijednosti. Potez se isplatio, i Orban je, razvijajući rijedak dar za povezivanje s običnim biračima, postao premijer 1998. godine sa samo 35 godina.

Njegov prvi mandat na vlasti bio je težak, što je rezultiralo ponižavajućim porazom od socijalista 2002. godine, a zatim ponovo 2006. godine. Oporavio se 2010. godine.

„Ljevica je tada bila izuzetno nepopularna, a u kombinaciji s globalnim ekonomskim padom, to mu je dalo zaista plodno tlo za političku promjenu“, rekla je Palonen.

Naoružan dvotrećinskom većinom u parlamentu, Orban je proveo temeljnu reformu mađarskih državnih institucija i uveo novi ustav utemeljen na konzervativnim vrijednostima.

„Naučio je iz grešaka svog prvog mandata. Uspio je brzo provesti velike promjene, učvršćujući svoju moć“, dodala je Palonen.

Orbanov sistem

Orban je 2014. godine počeo preoblikovati mađarske institucije, gradeći sistem koji je nazvao „neliberalnom državom“.

„Uspio je izgraditi politički sistem oko sebe“, rekao je za AFP politikolog Attila Gyulai iz Centra za društvene nauke Univerziteta ELTE.

„Sva politička pitanja, ideološke preferencije, socio-kulturne percepcije kulminiraju u jednom pitanju nalik referendumu: želite li Viktora Orbana? Da ili ne?“

Protivnici su ga optuživali za potkopavanje nezavisnosti pravosuđa i akademskih sloboda, ušutkivanje štampe i ograničavanje građanskih prava, izazivajući sukobe s Evropskom unijom.

Orban je to iskoristio u svoju korist, vodeći multimedijalne kampanje oko svojih sukoba s Briselom, predstavljajući se kao zaštitnik nacionalnih interesa. Njegova vladajuća koalicija Fidesz-KDNP pobjedila je s uvjerljivom većinom na posljednja tri izborna cuklusa.
Evropska narodna stranka (EPP) i Fidesz, dugo vremena dio najveće političke porodice Evropske unije, podijelili su se 2021. godine.

Sljedeće godine, Evropska unija je obustavila milijarde eura finansiranja namijenjenih Mađarskoj zbog korupcije i zabrinutosti u vezi s vladavinom prava. Iako je Orbanova vlada poduzela reforme koje su omogućile deblokiranje nekih sredstava, milijarde eura ostaju zamrznute.

Iscrpljivanje

Nakon izborne pobjede 2022. godine, Orban se pozicionirao kao geopolitički igrač, njegujući bliske veze s Trumpom, liderima krajnje desnice i istočnim autokratijama.
Tek prošle sedmice, američki potpredsjednik JD Vance posjetio je Mađarsku kako bi se okupio s Orbanom, kojeg je Trump opisao kao „zaista snažnog i moćnog vođu“.
Orbanova vlada je trošila novac poreskih obveznika kako bi promovisala svoj politički model.

Iskoristio je mađarsko šestomjesečno predsjedavanje Evropskom unijom 2024. godine da poduzme samozvanu mirovnu misiju u Moskvi, razbjesnivši kolege evropske lidere.
Ali čak i dok su slični lideri dolazili na vlast širom svijeta, Orbanov domaći autoritet je opadao usred ekonomske stagnacije, skandala i pojave harizmatičnog Petera Magyara.
Njegov autoritet je također pretrpio udarac jer je rekordan broj ljudi prisustvovao Povorci ponosa u Budimpešti koju je on pokušao zabraniti.

„Sva Orbanova domaća i vanjska politika od 2010. godine bila je usmjerena na promjenu prevladavajućih liberalnih vrijednosti i političke logike u Mađarskoj i šire“, rekao je Gyulai.

„Svakako je uspio ostaviti svoj trag“, dodao je, ukazujući na pooštravanje stava Evropske unije o migracijama.

„Ali djelovao je kao ovan za razbijanje“ kako bi mogao biti taj koji se „prvi istroši“.

Na kraju, njegov fokus na vanjsku politiku i mreže nauštrb unutrašnjih poslova skupo ga je koštao.

„Orbanov fokus na vanjske saveze, posebno njegova razmetljiva bliskost s Trumpom i Vanceom“, bio je „manje učinkovit“, prema riječima Bulcsua Hunyadija, analitičara Political Capitala.