Kako se u današnje vrijeme štiti teritorijalni integritet države?

Za NAP piše: Dr. sc. Amir Šelo, pravni ekspert

Koncept teritorijalnog integriteta nastao je kao opći princip internacionalnog prava tokom XIX vijeka. Sredinom XIX vijeka terminologija o teritorijalnoj zaštiti koja se danas koristi već je uspostavljena u okviru rasprava o internacionalnom pravu.

U svojoj "Raspravi o evropskom internacionalnom javnom pravu" iz 1844. godine, August Wilhelm Heffter govori o teritorijalnom principu (ius territorii), koji daje "pravo na integritet ili nepovredivost država". Godine 1856. potpisan je "Opći ugovor za ponovno uspostavljanje mira između Austrije, Francuske, Velike Britanije, Pruske, Sardinije, Turske i Rusije", kojim su se države potpisnici obavezale da će "poštovati nezavisnost i teritorijalni integritet Osmanskog carstva".

U Povelji Ujedinjenih nacija (UN) teritorijalni integritet se propisuje kao zaštitni mehanizam i ključna komponenta zabrane upotrebe sile, kako je to predviđeno članom 2 stav (4): "Članice se u svojim internacionalnim odnosima uzdržavaju od prijetnje silom ili upotrebe sile koje su uperene protiv teritorijalnog integriteta ili političke nezavisnosti bilo koje države, ili su na bilo koji način nespojive s ciljevima UN-a."

Teritorijalni integritet je u gotovo svim pravnim dokumentima uparen sa pojmom političke nezavisnosti. Naime, teritorija je prepoznata kao prostorni okvir i neophodan uslov za ostvarenje političke nezavisnosti. Teritorija je ekskluzivna zona u kojoj politička nezavisnost jedne države može naći svoj izraz i gdje se strane vlade ne smiju - u principu - miješati. Kao posljedica toga, teritorijalni integritet zahtijeva više od zaštite trajne promjene granica, ali zahtijeva zaštitu od svih vrsta intervencije na teritoriju države izvana. Teritorijalni integritet je, kako je to rekao H. Lauterpacht, "posebno tamo gdje je zajedno s političkom neovisnošću… sinonim za teritorijalnu nepovredivost."

Princip teritorijalnog integriteta štiti suverenu državu i njen teritorij. Tu se podrazumijevaju sve nezakonite radnje direktnog fizičkog dejstva na teritoriji druge države, kao i suverene radnje koje jedna država vrši na teritoriji druge države. Klasično shvatanje koncepta teritorijalnog integriteta odnosi se samo na države. Prema tom shvatanju, na države se gleda kao na entitete čiji teritorijalni integritet treba da bude zaštićen, a države su istovremeno pozvane da ne narušavaju teritorijalni integritet drugih država. Ovaj klasični stav eksplicitno zastupa Internacionalni sud pravde (ICJ), koji je u nizu odluka insistirao na državnocentričnom karakteru pravila o zabrani upotrebe sile i samoodbrane. Tako je npr. u Savjetodavnom mišljenju za Kosovo od 22.07.2010. ICJ u tački 80. izričito ukazao da je "opseg principa teritorijalnog integriteta ograničen na sferu odnosa između država."

Opći princip internacionalnog prava uti possidetis podrazumijeva da se unutrašnja razgraničenja između administrativnih jedinica priznaju kao internacionalne granice novih država u momentu stjecanja nezavisnosti. U presudi o sporu razgraničenja između Burkine Faso i Malija, ICJ je zaključio da je princip uti possidetis opće načelo, logički povezano s fenomenom stjecanja nezavisnosti ma gdje do njega došlo. Njegova očigledna svrha je da se izbjegne opasnost da se nezavisnost i stabilnost novih država ugroze bratoubilačkim ratovima.

Princip teritorijalnog podrazumijeva nezakonitim radnje direktnog fizičkog dejstva na teritoriji druge države, kao i radnje koje jedna država sprovodi na teritoriji druge države. Teritorijalni integritet država zaštićen je od nasilne i nenasilne intervencije. Radi se o direktnim i indirektnim kršenjima teritorijalnog integriteta.

Preciznije razumijevanje o tome kakve radnje mogu predstavljati direktno kršenje teritorijalnog integriteta države može se izvesti iz definicije agresije - Rezolucija Generalne skupštine UN br. 3314 (XXIX) iz 1974. godine koja nabraja relevantne primjere. Druga vrsta kršenja teritorijalnog integriteta su indirektni pokušaji. Ovakva indirektna kršenja su ona kod kojih se stvarne vojne aktivnosti protiv teritorijalnog integriteta same po sebi ne pripisuju državi, jer država potencijalni prekršilac nije koristila svoje organe niti je slala ili kontrolisala neregularne borce. U poređenju sa direktnim kršenjima koja obično predstavljaju oružani napad, ICJ ove indirektne oblike opisuje kao "manje ozbiljne oblike upotrebe sile". Fragmenti indirektnih kršenja mogu se pronaći u Presudi ICJ-a oko vojnih i paravojnih akivnosti Nikaragve (ICJ Reports 1986, 101 par. 191).

Međutim, i ovi oblici intervencija se smatraju zabranjenim internacionalnim aktima poput Rezolucije Generalne skupštine UN br. 2131 (XX) pod nazivom "Deklaracija o neprihvatljivosti intervencije u unutrašnje poslove država i zaštiti njihove nezavisnosti i suvereniteta" iz 1965. godine i Rezolucija UN br. 2625 (XXV) pod nazivom "Deklaracija o principima internacionalnog prava o prijateljskim odnosima i saradnji među državama u skladu s Poveljom UN-a iz 1970. godine."

Prema tome, internacionalno pravo u pravilu štiti teritorijalni integritet država i kreira obavezu za države da poštuju granice drugih država. Pored internacionalnog, većina država je svojim domaćim pravom zaštitila pitanje teritorijalnog integriteta i političke nezavisnosti (inkriminacija djela protiv teritorijalnog integriteta).

Ipak, da bi se efektivno govorilo o zaštiti teritorijalnog integriteta bilo koje države u današnje vrijeme, internacionalno pravo u zaštiti teritorijalnog integriteta države postaje nemoćno i na njega se pozivaju države slabije vojne moći. Stoga, bez obzira što internacionalno pravo štiti teritorijalni integritet, sadašnje vrijeme dokazuje da se isti ne može efektivno štititi bez domaćih resursa: jake oružane snage, namjenske industrije, ulaganja u nauku i tehnologiju.

U kontekstu Bosne i Hercegovine, put koji je definisan je jasan: NATO integracije, modernizacija i opremanje Oružanih snaga BiH po NATO standardima, veća budžetska izdvajanja za Oružane snage, jačanje namjenske industrije i saradnja sa ključnim internacionalnim partnerima BiH.

U vremenu u kojem živimo može se izvesti samo jedan zaključak: svaka država članica UN-a mora biti kapacitirana da sama štiti svoj teritorijalni integritet.