Šest specifičnosti vanrednih izbora u Srbiji: Vučićev najozbiljniji ispit, hoće li ga pobijediti djeca?

Piše: Mirza Turkušić

Parola "Srbija pobeđuje" odjekuje iz dva glavna suprotstavljena tabora - “Studentska lista - Studenti pobeđuju” i “Aleksandar Vučić - Ujedinjena Srbija” - pred sam finiš predizborne kampanje u Srbiji uoči vanrednih parlamentarnih izbora zakazanih za 25.oktobar.

Biće to treći vanredni parlamentarni izbori u proteklih pet godina, peti vanredni parlamentarni izbori za 14 godina vladavine Aleksandra Vučića (računajući njegove ključne državne funkcije od dolaska SNS-a na vlast 2012.) i 11-ti vanredni parlamentarni od uvođenja višestranačja u Srbiji 1990.

Republička izborna komisija (RIK) utvrdila je da u Srbiji ima 6.45 miliona birača (prema zvaničnim podacima Zavoda za statistiku broj stanovnika u Srbiji 2025. iznosio je 6.55 miliona) za ove vanredne parlamentarne izbore koji će imati priliku da biraju između 18 izbornih lista koje ukupno imaju 2.418 kandidata. Samo njih 250 će ući u novi saziv Skupštine Srbije i dobiti priliku da formira vlast.

Iako naizgled obilje ponude, ovaj izborni ciklus u Srbiji suštinski se sveo na direktan plebiscit o Vučiću lično a ne na izbor između stranačkih lista, programa, ideologija.

Kontra-populizmom protiv populizma vlasti

Godinama unazad, populizam je bio glavno oružje Vučićevog režima u cilju podjele društva na „pošteni narod“ i „korumpirane bivše žute elite“.

Studentski pokret, iznikao na talasu protesta nakon urušavanja nadstrešnice na Željezničkoj stanici u Novom Sadu kada je poginulo 16 ljudi, koji izlazi na 'crtu' Vučiću, okuplja izuzetno šarolik spektar - od proevropskih do nacionalno, kleronacionalno i proruski orijentisanih građana.

Njihova taktika se bazira na čišćenju Srbije od "repa" odnosno od institucija, kako su naveli, a ne od "glave" čime se oni oko ključnih ideoloških, nacionalnih i etničkih tema od Vučićevog režima ne ograđuju, čak se, sudeći prema objavama, često prepliću sa vlašću. Tome u prilog ide i njihov program podijeljen u tri cjeline: "Srbija ili mafija", "U znanju je moć", "Srbija raste sa nama"

Pojedine studentske organizacije, u državi gdje vlast decenijama unazad gradi svoj narativ na spajanju crkve, države i nacionalnog identiteta, "ruše" sistem koristeći identičan estetski, crkveni i politički kod režima. To je stvorilo situaciju u kojoj se protiv klasičnog populizma vlasti bori "kontra-populizmom" sa ulice i univerziteta.

Lista "Studenti pobeđuju" na kojoj su ljudi 'od struke' bez političkog iskustva djeluje tako kao prazna tabla na koju svaki nezadovoljni birač može da projektuje sopstvenu želju. Desničar u njima vidi patriotski otpor i pobunu, dok proevropski birač, nalazi modernu, građansku Srbiju.

Sve to stvara paradoks da se u referendumskoj atmosferi odlaže priča o stvarnom budućem političkom i ideološkom pravcu zemlje za period nakon izbora.

Po čemu je ovaj izborni ciklus u Srbiji drugačiji od dosadašnjih?

1. Vučić prvi put izlazi na izbore kao građanin

Ovo je prvi put da Aleksandar Vučić učestvuje u izbornoj kampanji sa pozicije običnog građanina pošto je prethodno, sedam mjeseci prije isteka mandata, podnio ostavku na funkciju predsednika Srbije. Vučić je izjavio da na izbore želi da izađe kao pojedinac i običan građanin, a ne sa pozicije šefa države, kako tokom parlamentarne kampanje "ne bi koristio državne resurse i kako bi strogo odvojio državničku funkciju od stranačkog aktivizma".

2. Prvi put ozbiljno uzdrmana vlast Vučića i SNS-a

Ovo je prvi put da pred Vučićem stoji protivnik koji ima realne šanse za pobjedu. Posljednja istraživanja javnog mnjenja u Srbiji pokazuju tijesnu trku između vladajuće koalicije i opozicione Studenstke liste, pri čemu različite agencije daju drugačije rezultate u zavisnosti od uzorka i metodologije. Na krajnji ishod mogla bi dodatno da utiče i izlaznost koja bi, prema procjenama, mogla biti visoka.

Da je tijesno i neizvjesno dokaz je i Vučićeva retorika koja se, kako se izborni dan bliži, zaoštrava. Od izjave biće "napeto" preko predstavljanja izbora kao "odsudne bitke" do dramatične ocjene da njegovi protivnici mogu da pobijede „samo ako se dogodi neka strašna stvar - neki teroristički akt ili da ga ubiju“. Uvjeren je, kazao je, će njegova lista pobijediti sa 500.000 glasova razlike, što će, dodao je, donijeti ogroman šok za glasače opozicione Studentske liste.

Istraživanja, takođe, pokazuju da su lista koju predvodi SPS Ivice Dačića i koalicija "Evropska Srbija" ( Stranka slobode i pravde (SSP)-Marinika Tepić i Dragan Đilas, Srbija centar (SRCE) - Zdravko Ponoš i Građanski pokret Solidarnost - Goran Ješić) negdje oko izbornog cenzusa od tri odsto.

3. Dio tradicionalnih političkih stranaka ne učestvuju na izborima

Tradicionalne političke partije, koje su obilježile obnavljanje višestranačja 1990. godine, tačnije dio njih ne učestvuje na izborima u korist Studentske liste dok se druga polovina bori za prelazak izbornog cenzusa.

Studenstku listu "Studenti pobeđuju" podržali su Demokratska stranka, Zeleno-levi front, Ekološki ustanak, Novo lice Srbije, Narodni pokret Srbije, Pokret slobodnih građana, Pokret za obnovu Kraljevine Srbije (Vojislav Mihailović) i Srpski pokret obnove. Sve ove stranke imale su poslanike u poslednjem sazivu Skupštine Srbije.

Svoje resurse studentima su na raspolaganje stavili i Pokret Kreni-promeni i Pokret za decentralizaciju Srbije, koji imaju odbornike u gradskim skupštinama Beograda i Niša. Od vanparlamentarnih stranaka, podršku listi "Studenti pobeđuju" dali su Srpski pokret Dveri, Socijaldemokratska stranka, Liga socijaldemokrata Vojvodine, Dosta je bilo i Da se struka pita. Crnogorska partija, Makedonska stranka Srbije, Rusinska stranka "Zajedno za Vojvodinu" i Demokratska zajednica vojvođanskih Mađara, kao stranke nacionalnih manjina, takođe su podržale studente.

4. Rekordan broj manjinskih lista

Od ukupno 18 proglašenih izbornih lista na Zbirnoj listi RIK-a čak 9 ima status liste nacionalne manjine, što znači da manjinske liste čine tačno 50 posto svih učesnika u izbornoj trci.

Prema podacima Centra za slobodne izbore i demokratiju (CeSID) ovo predstavlja najveći udio manjinskih lista u poslednja četiri izborna ciklusa: 2020. godine: pet od 21 liste (23,8 odsto); 2022. godine: sedam od 19 lista (36,8 odsto); 2023. godine: sedam od 18 lista (38,9 odsto) i 2026. godine: 9 od 18 lista (50 odsto).

Političke stranke nacionalnih manjina u Srbiji nemaju zakonski propisani izborni cenzus od tri posto koji važi za ostale izborne liste i mogu da uđu u parlament primjenom takozvanog prirodnog praga. To znači da im je za jedan poslanički mandat potrebno onoliko glasova koliko iznosi količnik ukupnog broja izašlih birača i broja poslanika (250). Na primjer, ako na izbore izađe 3,5 miliona ljudi, prirodni prag za jedan mandat iznosi oko 14.000 glasova.

Budući da se na parlamentarnim izborima prognozira “tijesan rezultat”, mandati koje osvoje liste nacionalnih manjina potencijalno bi mogli biti tas na vagi pri formiranju buduće vlade.

5. Stranka hrvatske manjine prvi put ne učestvuje na izborima

Stranka hrvatske nacionalne manjine Demokratski savez Hrvata u Vojvodini (DSHV), kao jedina stranka sa hrvatskim predznakom u Srbiji koja je do sada učestvovala na svim izborima, ovog puta neće biti njihov učesnik. Tomislav Žigmanov, inače bivši ministar bez portfelja u Vladi Srbije koji je bio i predsednik DSHV do prošle godine, za ovo krivi Jasnu Vojnić, koja je ujedno i poslanica HDZ-a u Hrvatskom saboru, njene saradnike, ali i vlasti Republike Hrvatske.

"Prvi put u svojoj istoriji DSHV neće biti zastupljen ni na jednoj izbornoj listi niti će imati svoje kandidate. To je događaj bez presedana, za koji krivicu ne snosi aktuelno legitimno rukovodstvo DSHV-a!

Odgovornost za ovo snose prije svega one strukture i snage u hrvatskoj zajednici koje su gotovo dvije godine radile kako na protivzakonitom i kriminalnom razaranju institucionalnog okvira DSHV-a, tako i na izgradnji takozvane političke alternative u vidu nekakvog ‘političkog pokreta’, čudnovato nazvanog ‘Hrvatska nacionalna vizija’. Iza tog neuspelog projekta stoji poslanica HDZ-a Jasna Vojnić, koja je u svojoj namjeri da uništi renomiranu hrvatsku političku stranku imala začuđujuću podršku ključnih institucija državnih vlasti Republike Hrvatske, kao i njihove diplomatske agenture na terenu u Srbiji, uz ogromnu količinu novca, koji je u velikoj meri korišćen da se ova sumanuta ideja i ostvari“, navodi se u saopštenju iz DSHV-a.

6. Odziv dijaspore za glasanje premašio očekivanja

Odziv državljanja Srbije koji žive u inostranstvu nadmašio je sva očekivanja vlasti. Prema zvaničnim podacima iznesenim nakon zaključenja prijava za vanredne parlamentarne izbore prijavljeno je oko 102.147 birača u dijaspori. To je dvostruko više u odnosu na prethodne izbore 2023. kada je bilo prijavljeno oko 39.000 birača.

Prvi put, odlukom RIK-a, biračka mjesta u inostranstvu biće otvorena i zatvorena po centralnoevropskom vremenu, odnosno u isto vrijeme kao i birališta u Srbiji. To znači da će pojedina birališta u SAD-u, Australiji, Kanadi raditi noću po tamošnjem vremenu.

Iako je broj registrovanih birača u inostranstvu ove godine oborio sve rekorde RIK je odobrila otvaranje svega 12 biračkih mesta više nego na prethodnom izbornom ciklusu - glasaće se na ukupno 93 biračka mjesta u inostranstvu.

RIK je takođe odbio prigovor birača koji se tiče nepristupačnosti biračkog mjesta za glasanje u pogledu udaljenosti glasačkog mjesta od mjesta boravišta glasača u inostranstvu.